Жеке тұлғалардың банкроттығы: талаптары мен тәртібі
Борыштарды төлейтін ақша болмаса, заң үш рәсімді көздейді: соттан тыс банкроттық, сот арқылы банкроттық және төлем қабілеттілігін қалпына келтіру. Олардың бәрі азаматтардың төлем қабілеттілігін қалпына келтіру және банкроттығы туралы заңда сипатталған. Төменде оның баптарына сілтемелер берілген.
Банкроттық — соңғы шара. Алдымен кредитормен келісуге тырысыңыз: мұны қалай істеу керектігін қайта құрылымдау туралы нұсқаулықта айтамыз. 2025 жылғы 1 қаңтардан бастап жасалған шарттар бойынша мұндай әрекет соттан тыс банкроттықтың да, сот арқылы банкроттықтың да талабы болып табылады.
Заңдағы сомалар АЕК-пен көрсетілген. 2026 жылы АЕК 4 325 ₸-ге, ең төмен жалақы 85 000 ₸-ге тең (2026–2028 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы заң, 7-бап). 1 600 АЕК шегі — 6 920 000 ₸.
Қай рәсімді таңдау керек
| Соттан тыс банкроттық | Сот арқылы банкроттық | Төлем қабілеттілігін қалпына келтіру | |
|---|---|---|---|
| Кімге арналған | борыш 1 600 АЕК-тен аспайды, мүлік жоқ | борыш 1 600 АЕК-тен асады; мүлік болса, бұл шек маңызды емес | мүлік борыштан қымбат немесе тұрақты кіріс бар |
| Қандай борыштар | банктер, МҚҰ, коллекторлар, ломбардтардан басқа | барлығы, бірақ бір бөлігі тоқтатылмайды (46-бап) | барлығы |
| Қайда беріледі | уәкілетті орган, сотсыз | тұрғылықты жер бойынша сот | тұрғылықты жер бойынша сот |
| Мерзімі | 6 ай, бір жағдайда 1 ай | 6 айға дейін, сот тағы 6 айға ұзартуы мүмкін | жоспар 5 жылға дейін |
| Нәтижесі | банктер, МҚҰ және коллекторлар алдындағы борыштар тоқтатылады | мүлік сатылады, қалған борыштарды сот тоқтатуы мүмкін | борыш жоспар бойынша өтеледі |
Негіздер: 1-бап 11-тармақша, 5, 6, 17, 29, 37-баптар.
Соттан тыс банкроттық
Талаптар. Борыш 1 600 АЕК-тен аспаса және бір мезгілде барлық талап орындалса, арыз беруге болады (5-бап 1-тармақ):
- Сізде мүлік жоқ, оның ішінде ортақ меншікте де.
- Борыштар бойынша қатарынан 12 ай өтеу болмаған. 1 АЕК-тен асатын төлем өтеу деп есептеледі. Мерзім әр шарт бойынша соңғы төлем күнінен бастап есептеледі.
- Сіз кредитормен бірге борышты реттеу немесе өндіріп алу рәсімдерінен өттіңіз. Мұны мерзімі өткен берешек пайда болған кезден бастап 12 ай ішінде жасау қажет. Бұл талап 2025 жылғы 1 қаңтарға дейін жасалған шарттарға қолданылмайды.
- Соңғы 7 жылда сізге қатысты соттан тыс немесе сот арқылы банкроттық қолданылмаған.
Ерекшеліктер бар. Арыз берер алдындағы алты ай ішінде атаулы әлеуметтік көмек алсаңыз, 12 ай бойы өтеудің болмауы туралы талап қолданылмайды (5-бап 2-тармақ). Міндеттемелерді орындамау мерзімі бес жылдан асса, заң 1-тармақтың талаптарына қарамастан арыз беруге рұқсат етеді (5-бап 3-тармақ).
Қандай борыштар есептен шығарылады. Тек банктер, банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар, ломбардтардан басқа МҚҰ және коллекторлық агенттіктер алдындағы қарыздар мен микрокредиттер бойынша борыштар (1-бап 11-тармақша). Мұндай қарыздар бойынша құқықтар өткен ұйымдар мен лицензиясынан айырылған кредиторлар да осыған жатады. Басқа борыштарды, мысалы, салықтарды, алиментті немесе таныстардан алған қарыздарды бұл рәсім тоқтатпайды. Басқа адамның міндеттемелері бойынша кепілдік етуші, кепілгер немесе кепіл беруші ретіндегі міндеттемелеріңіз де тоқтатылмайды (19-бап 2-тармақ).
Қалай беру керек. Белгіленген нысандағы арыз «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы, «цифрлық үкімет» веб-порталы egov.kz немесе арнаулы мобильдік қосымша арқылы беріледі (16-бап 1-тармақ). Некеде болсаңыз, жұбайыңыздың (зайыбыңыздың) келісімі қажет.
Арыз 15 жұмыс күні ішінде тексеріледі. Талаптар орындалса, сіз туралы мәліметтер порталда орналастырылады, орындалмаса, бас тарту туралы хабарлама жіберіледі (16-бап 3, 4-тармақтар). Бас тартудан кейін себебін жойған соң, бірақ үш ай өткеннен кейін ғана қайта арыз беруге болады (16-бап 5-тармақ).
Рәсім кезінде не болады. Мәліметтер порталда орналастырылған күннен бастап (17-бап 2-тармақ):
- кредиторлар төлемді талап етуге құқылы емес, сыйақы мен тұрақсыздық айыбын есептеу тоқтатылады;
- шоттардағы ақша кредиторлардың пайдасына өндіріп алынбайды, осы борыштар бойынша атқарушылық құжаттардың орындалуы тоқтатыла тұрады;
- ломбардтың микрокредитінен басқа жаңа қарыз алуға болмайды.
Рәсім алты айға созылады. Борыш 1 600 АЕК-тен аспаса және бес жылдан астам орындалмаса, бір ай (17-бап 1-тармақ). Борыштың 30%-ынан астамын өтеуге мүмкіндік беретін мүлік немесе кіріс пайда болса, мүлкіңізді жасырсаңыз немесе арыз берген күні талаптарға сай келмесеңіз, рәсім тоқтатылады (18-бап).
Нәтижесі. Уәкілетті орган сізді банкрот деп таниды, осы кредиторлар алдындағы борыштар тоқтатылады (19-бап).
Сот арқылы банкроттық
Арыз тұрғылықты жер бойынша сотқа беріледі. Негіздер 6-баптың 2-тармағында аталған:
- банктер, МҚҰ және коллекторлар алдындағы борыш 1 600 АЕК-тен асады; мүлкіңіз болса, бұл шек қолданылмайды;
- басқа кредиторлар алдындағы борыштар;
- қатарынан 12 ай бойы өтеу, яғни 1 АЕК-тен асатын төлем болмаған;
- соңғы 7 жылда сізге қатысты соттан тыс немесе сот арқылы банкроттық қолданылмаған;
- мерзімі өткен берешек пайда болғаннан кейін 12 ай ішінде сіз кредитормен бірге қарыз немесе микрокредит бойынша борышты реттеу немесе өндіріп алу рәсімінен өттіңіз. 2025 жылғы 1 қаңтарға дейінгі шарттар бойынша бұл талап етілмейді.
Арызға кредиторлар тізімі, мүлік тізімдемесі және банктің немесе МҚҰ-ның шарт талаптарын өзгертуден бас тартуының көшірмесі қоса беріледі. Жауап болмаса, өз өтінішіңіздің көшірмесі жарайды. Реттеу туралы құжат шарт 2025 жылғы 1 қаңтарға дейін жасалса немесе мерзімі өткен берешек пайда болғаннан бері 12 ай өтсе, қажет емес (20-бап).
Рәсім қалай өтеді:
- Сот 10 жұмыс күні ішінде іс қозғайды (21-бап). Осы күннен бастап кредиторлар төлемді талап етуге құқылы емес, сыйақы мен тұрақсыздық айыбын есептеу тоқтатылады, ал емделу мен жақын туысты жерлеу жағдайларын қоспағанда, шетелге шығуға тыйым салынады (22-бап).
- Қаржы басқарушысы тағайындалады. Ол сіздің жағдайыңызды зерделеп, сотқа төлем қабілеттілігін қалпына келтіруді немесе банкроттықты ұсынады (23, 24-баптар).
- Банкроттық кезінде мүлік сатылып, кредиторлармен есеп айырысылады. Кепілде болмаса, жалғыз тұрғынжай сатылмайды (38-бап 3-тармақ). Рәсім 6 айға дейін созылады, сот оны тағы 6 айға ұзартуы мүмкін (37-бап).
- Сот рәсімді аяқтап, қалған борыштарды тоқтатады. Мүлікті жасырсаңыз, жалған мәліметтер берсеңіз, берешектің мөлшерін ұлғайтсаңыз немесе іс қозғалғанға дейінгі үш жыл ішінде активтерді азайтсаңыз, борыштар тоқтатылмайды (44, 45-баптар).
Алименттер, өмір мен денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу, қылмыстық құқық бұзушылықтар бойынша залал, сот шешімі бойынша бюджетке өндіріп алынатын сомалар, қаржы басқарушысының төленбеген сыйақысы және Ұлттық Банк туралы заң бойынша талаптар тоқтатылмайды (46-бап).
Төлем қабілеттілігін қалпына келтіру
Мүлкі борыштарынан қымбат немесе тұрақты кірісі барларға жарайды (6-бап 1-тармақ). Қаржы басқарушысы сізбен және кредиторлармен бірге жоспар құрады, оны сот бекітеді. Жоспарға төлемді кейінге қалдыру немесе бөліп төлеу, мөлшерлемені төмендету, борыштың бір бөлігін және тұрақсыздық айыбын кешіру кіруі мүмкін. Жоспардың мерзімі бес жылдан аспайды (29-бап). Ай сайын өзіңізге және асырауыңыздағыларға ең төмен күнкөріс шамасынан кем емес ақша қалдырасыз (7-бап 1-тармақ 4-тармақша), 2026 жылы бұл 50 851 ₸.
Жоспар бекітілгеннен кейін қарыздар бойынша сыйақы есептелмейді, бірақ ломбардтан басқа жаңа қарыздар алуға болмайды (31-бап). Жоспарды орындау мүмкін болмаса, бір ай ішінде соттан рәсімді сот арқылы банкроттыққа ауыстыруды сұрауға міндеттісіз. Жоспарды екі айдан астам орындамасаңыз, кредитор мұны сұрауға құқылы (33-бап).
Бұл қанша тұрады
- Соттан тыс банкроттық. Азаматтардың банкроттығы туралы заң арыз үшін ақы белгілемейді, ал Салық кодексіндегі мемлекеттік баж мөлшерлемелерінің арасында мұндай арыз жоқ.
- Сот рәсімдері. Төлем қабілеттілігін қалпына келтіру немесе сот арқылы банкроттық туралы арыз үшін мемлекеттік баж — 0,3 АЕК, 2026 жылы 1 297,50 ₸ (Салық кодексі, 665-бап 1-тармақ 14-тармақша).
- Қаржы басқарушысы. Оның сыйақысы — айына бір ең төмен жалақы, 2026 жылы 85 000 ₸. Оны борышкер төлейді (23-бап 3-тармақ). Сот арқылы банкроттықта борышкер халықтың әлеуметтік осал топтарына жатса және оның өндіріп алу қолданылуы мүмкін мүлкі болмаса, сыйақы бюджеттен төленеді (44-бап 2-тармақ). Мүлікті бағалаушының қызметіне ақы төлеу де рәсім шығыстарына жатады (26-бап).
Салдары
| Салдар | Мерзім | Негіз |
|---|---|---|
| Ломбардтан басқа қарыздар мен микрокредиттер берілмейді, сізден кепіл, кепілдік немесе кепілгерлік қабылданбайды | банкроттық аяқталғаннан кейін 5 жыл | 19-бап 3-тармақ, 44-бап |
| Уәкілетті орган қаржылық жағдайыңызға мониторинг жүргізеді, 5-баптың 3-тармағы бойынша рәсімнен өткендерден басқа | банкрот деп танылғаннан кейін 3 жыл | 48-бап |
| Қайтадан соттан тыс немесе сот арқылы банкроттық | 7 жыл өткеннен кейін ғана | 5, 6-баптар |
| Сіз туралы мәліметтер порталдағы және уәкілетті орган сайтындағы тізімде жарияланады | тізім ай сайын жаңартылады | 47-бап |
Банкроттықтан кейін мемлекеттік тіркелуге жататын мүлкіңіз пайда болса, кредиторлар банкрот деп танудың күшін жою туралы сотқа жүгіне алады (48-бап 2-тармақ). Борыштардан жалтару мақсатында рәсімге дейінгі үш жыл ішінде мүлікті иеліктен шығару, жасыру немесе жою әдейі банкроттық деп есептеледі (1-бап 2-тармақша).
Банктер мен МҚҰ да банкроттықтан кейін бес жыл бойы қарыз бермейді, ал банктер төлем қабілеттілігін қалпына келтіру жоспарының орындалу кезеңінде де бермейді (банктер туралы заң, 58-бап 14-тармақ, микроқаржылық қызмет туралы заң, 4-бап 15-тармақ).
Соттан тыс банкроттыққа арызды өзіңіз бере аласыз. Талаптарды заңмен салыстырыңыз және нәтижеге уәде беретін делдалдарға ақы төлемеңіз.
Жаңартылды: 03.11.2026